|
In het midden van Eemland kronkelt de
rivier de Eem. De Eem is een kleine rivier en heeft niet de
eigenschappen van de Rijn, de Maas of de Waal. Toch is de
rustige Eem uniek: het is de enige Nederlandse rivier die begint
en eindigt in ons land. De Eem staat in open verbinding
met het Eemmeer.
Ligging
De Eem stroomt door vijf gemeentes:
Amersfoort, Soest, Baarn, Bunschoten(-Spakenburg) en Eemnes. Het water van de
Eem stroomt zelfs nog na de monding. Toen Zuidelijk Flevoland
net was drooggevallen, bleek op luchtfoto’s dat het water nog
tot ver in de polder een geul uit te snijden.
Hoe komt u er?
Er loopt geen weg direct langs de Eem en
de rivier is verstopt tussen de weilanden. In de polders van
Soest loopt een fietspad langs de Eem en is eind april 2008 een
fietsbrug, de Malebrug, geopend. Het fietspad bereikt u o.a.
door de Verlengde Hooiweg te volgen. De beste manier om de Eem goed te zien is door met de
fietsboot, de Eemlijn, mee te gaan. Of een sloep te huren in
Amersfoort bij 'Aan
het roer'.
Honden
In verband met vogels en vee het beste aan de lijn. Boeren zijn
niet blij als honden in hun weiland lopen.
Wandel- en fietspaden
Het Klompenpad 't Derde Erf in Soest,
loopt voor een deel langs De Eem. In ‘Eem- en Duinpad, Natuurwandelingen
in en om Amersfoort’ gaat een deel van de wandeling langs de Eem
in Soest. Sinds eind april 2008 is er een fietpad langs De Eem.
Zie 'Hoe komt u er'.
Bij Eembrugge loopt het Zuiderzeepad voor een deel over de dijk langs de Eem.
Voor fietsers en verre lopers:
de drie Droge Voetenroutes door Eemland en Arkemheen, variërend
van 32 tot 40 kilometer
>>>>
Eigenaar
De provincie Utrecht beheert de Eem.
Omvang
De Eem heeft een lengte van bijna 19
kilometer. Het begin is officieel bij de Koppelpoort in
Amersfoort en het einde bij de monding in het Eemmeer. Denk niet
dat er bij de Koppelpoort een bron is want de Eem is een
regenwaterriviertje. Vanuit een groot achterland, o.a. vanuit de
Veluwe, stromen slootjes en grote en kleine beken naar
Amersfoort. Bijvoorbeeld de Barneveldse Beek en de
Heiligenberger Beek maar ook veel onbekende kleine stroompjes.
Na de Koppelpoort krijgt de Eem nog water van het Valleikanaal
(Amersfoort) en de Praamgracht (Baarn). Ook zijn er vijf
poldergemalen die overtollig water uit de Eempolders lozen op de
Eem.
Verklaring naam
Eem betekent ‘het water’. Oudere
benamingen zijn Hemur en Amer (vandaar de naam ‘Amersfoort’).
Hierin zitten de klanken ‘ee’ en ‘aa’ en deze betekenen ‘lopend
water’.
Geschiedenis
Tienduizend jaar geleden, tijdens het
tijdvak wat wij het holoceen noemen, begon de temperatuur te
stijgen. Hierdoor groeide tussen land en zee veen. Rond 2.300
voor Christus ligt waar nu o.a. Eemland ligt, een groot
veenmoeras. Een woest land waar doorheen een modderig stroompje
sijpelt. Het kronkelde zich langs de laagst gelegen plaatsen in
een vrijwel leeg gebied maar werd naar verloop van tijd steeds
breder. Zo ontstond de Eem. Maar er zijn in het verleden ook
discussies geweest of de Eem van oorsprong niet een noordelijke
tak van de rivier de Rijn is geweest.
De eerste keer dat de naam ‘Eem’ op
papier voorkomt is in het jaar 777. In een oorkonde van Karel
de Grote waarin hij Leusden in de gouw Flehite aan de Eem aan de
bisschop van Utrecht schonk. Maar waarschijnlijk werd de rivier
al voor 777 Eem genoemd. De naam is waarschijnlijk zo’n 1.250
jaar oud.
Lange tijd was het vervoer over water
heel gewoon en had bovendien grote voordelen. Het was goedkoper
want op een schip kon je vaak meer mee nemen dan in een kar of
wagen. Ook waren er minder overvallen op schepen. Eeuwen geleden
telde de stad Amersfoort 350 bierbrouwerijen. Over de Eem werden
de grondstoffen aangevoerd en het bier afgevoerd. En
waarschijnlijk werd het water van de Eem zelf ook als grondstof
voor het bier gebruikt. Ook was het water van de Eem belangrijk
voor de katoen- en lakenindustrie.
Aan de Eem bij Soest heb je de Grote
Melm. Dit was een overslagplaats van turf. Vanaf de 13e eeuw
werd turf op platte trekschuiten vanaf het veengebied Hees en
Pijnenburg naar de Eem vervoerd om vervolgens te worden
overgeslagen op grotere schepen. Bij de Kleine en Grote Melm
vond overslag plaats van goederen die per trekschuit vanuit
Amersfoort werden aangevoerd. Dit was nodig omdat de
Amersfoortse haven op een gegeven moment was verzand. De beekjes
die de Eem voedden, voerden zand mee. Zand dat aan het begin van
de stroom bezonk. Al rond 1400 konden grote schepen niet verder
komen dan de Grote Melm in Soest. Deze situatie duurde ruim
anderhalve eeuw. Pas in 1555 kwam het bevel de rivier te
verdiepen. In feite werd er een nieuwe bedding gegraven. Maar de
verzanding bleef ook daarna een probleem.
Wat nu industrieterrein De Isselt is was
vroeger het gehucht De Isselt. Vanaf 1730 werd hier glas
geblazen. Voor een glasblazerij was veel water in de buurt
onontbeerlijk. Niet alleen voor aan- en afvoer van goederen maar
ook voor het glasblaasproces zelf.
Ook stonden er vroeger kalkovens langs
de Eem. In die ovens werd uit schelpen kalk gebrand. Kalk was
een voorloper van cement.
Waaien van de Eem, aardkundig monument
Om veilig te kunnen wonen en werken
werden de rivieren in Nederland al vanaf de Middeleeuwen
bedijkt. Zo ook de Eem. Deze dijken waren soms te laag of te
zwak: het water brak dan, vaak met geweld, door de dijk. Een gat
in de dijk en direct daar achter ‘een gat in het land’
veroorzaakt door het kolkende water, waren het gevolg. Deze met
water gevulde gaten, ook wel wielen of waaien genoemd, zijn op
veel plaatsen nog zichtbaar langs de dijken van de Eem. Samen
met Natuurmonumenten heeft de provincie Utrecht deze waaien
benoemd tot Aardkundig Monument. Het is het zevende aardkundig
monument van de provincie Utrecht. Meer over aardkundige
monumenten in de provincie Utrecht
>>>>
Langs de Meentdijk en de Zomerdijk zijn
nog veel van deze waaien terug te vinden. Ook is hier nog goed
te zien hoe de herstelde dijk in een bocht om de waai werd
gelegd. Vanaf het einde van de 18e eeuw tot aan de afsluiting
van de Zuiderzee in 1932, hebben nog zeker negen overstromingen
plaatsgevonden in Eemland.
Behoud voor de toekomst
De waaien geven het Eemlandse landschap een bijzondere
identiteit. Ze verhalen over de strijd van de mens tegen het
water. Natuurkrachten die soms moeilijk zijn te beteugelen, maar
ook natuurkrachten die aan de wieg hebben gestaan van het
huidige landschap van Eemland. Om het behoud ervan te
verzekeren, zijn de waaien tot aardkundig monument benoemd. Het
beheer van de waaien is bij Natuurmonumenten in goede handen. Om
ze open te houden wordt af en toe riet gemaaid en worden bomen
verwijderd. Zo kunnen mens en dier van dit historische landschap
blijven genieten. In de rietkragen zingen rietvogels als kleine
karekiet en rietgors, en broedt de fuut, de aalscholver en de bruine kiekendief. In de
graslanden, onderdeel van het weidevogelreservaat, voelen grutto
en kemphaan zich thuis. Meer over de waaien van de Eem kunt u
lezen op de site van de
provincie Utrecht.
Verdere bijzonderheden
Er zit hoogteverschil in de Eem: van
Amersfoort tot de monding in het Eemmeer is dat bijna 2 meter.
Jaarlijks stroomt er 235 miljard liter door de Eem.
De Eem wordt bevaren door particulieren maar ook nog steeds door
de beroepsvaart (vervoer van o.a. zand en grind).
Het waterschap heeft een schaapskudde met herder ingeschakeld om
de dijken langs de Eem en de randmeren te begrazen. Dat is niet
alleen een fraai gezicht, maar draagt ook bij aan de stevigheid
van de dijken.
Meer informatie
Zie voor diverse websites met als
onderwerp de Eem of de Eemvallei onze pagina
links. Ook
is er in 2007 een boek met bijbehorende DVD over de Eem
verschenen.
Meer hierover op de
www.de-eem.nl.
Veel cultuurhistorische informatie
staat in het boek 'Soest, Baarn en Eemnes, schetsen uit de
geschiedenis van drie Eemlandse buurgemeenten.
In samenwerking met de toeristische
fietsboot de Eemlijn heeft het waterschap Vallei & Eem een
folder uitgegeven waarin u een goede indruk krijgt van de rol
die het waterschap speelt op en rond de Eem. Op basis van
fietsroutes van de fietswebsite www.fietsen.123.nl krijgt u
uitgebreide uitleg over gemalen, dijken, rioolwaterzuivering
etc. De folder kunt u bestellen via de
website van het
waterschap.
Bronnen
Diverse hoofdstukken uit: Soest, Baarn en Eemnes,
schetsen uit de geschiedenis van drie Eemlandse buurgemeenten.
Eerste druk mei 2006. Uitgegeven door de Rotary Club Baarn -
Soest ter ondersteuning van het Hospice de Luwte in Soest/Baarn
e.o., ISBN-10:9074344224
Landelijk Soest, Pieter Augustinus en Johan Simon
Provincie Utrecht
Foto's: IVN Eemland |
